મનુષ્યનું જીવન એ સમયની ટ્રેનમાં થતી એક એવી મુસાફરી છે, જેના દરેક સ્ટેશનનો રંગ, સ્વાદ અને અનુભવ સાવ અલગ હોય છે. આપણે ક્યારે એક સ્ટેશન છોડીને બીજા સ્ટેશન પર પહોંચી જઈએ છીએ, તેની આપણને ખબર પણ નથી પડતી. જો જિંદગીના આ આખા સરવૈયાને ધ્યાનથી તપાસીએ, તો તે બાળપણની નિર્દોષ 'ફૂલ મોજ'થી શરૂ થઈને અંતે એક ગહન 'ખાલીપા' સુધીની યાત્રા છે. આ યાત્રા ક્યાંક હસાવે છે, ક્યાંક રડાવે છે, તો ક્યાંક જવાબદારીઓના બોજ તળે આપણને ઘડી દે છે. ચાલો, જીવનના આ સુંદર, વાસ્તવિક અને હૃદયસ્પર્શી તબક્કાઓની સફર કરીએ.
૧. બાળપણ - ફૂલ મોજ
જીવનનો સૌથી સોનેરી અને નિષ્કલંક સમય એટલે બાળપણ. આ એવો તબક્કો છે જ્યાં "આવતીકાલ" નામનો કોઈ શબ્દ ડિક્શનરીમાં હોતો જ નથી. કાગળની હોડીઓ, વરસાદના ખાબોચિયા, ધૂળથી ખરડાયેલા કપડાં અને નાની-નાની વાતોમાં ખડખડાટ હસવું. આ સમયે નથી કોઈ EMI નું ટેન્શન કે નથી કોઈ કેરિયરની ચિંતા. ખરા અર્થમાં આ 'ફૂલ મોજ' નો સમય છે. ખિસ્સા ખાલી હોય છે છતાં માણસ આ તબક્કામાં સૌથી મોટો અમીર હોય છે, કારણ કે તેની પાસે ખુશીઓ ખરીદવા માટે કોઈ ચલણની જરૂર નથી પડતી.
૨. યુવાની - મોજ
બાળપણની સરહદ વટાવીને જ્યારે માણસ યુવાનીના ઉંબરે પગ મૂકે છે, ત્યારે શરીરમાં એક અલગ જ ઉર્જાનો સંચાર થાય છે. આંખોમાં આકાશ આંબવાના સપના અને નસોમાં કંઈક કરી છૂટવાનો થનગનાટ હોય છે. મિત્રો સાથે બાઈક પર રખડપટ્ટી, મોડી રાત સુધીની મહેફિલો અને દુનિયાને મુઠ્ઠીમાં કરી લેવાનો આત્મવિશ્વાસ. આ સમયની 'મોજ'માં એક પ્રકારનો નશો હોય છે. જવાબદારીઓ હજુ દૂર ઊભી હોય છે, અને યુવાની પોતાના જ તોરમાં મસ્ત હોય છે.
૩. પ્રેમ (નસીબમાં હોય તો) - મજા
યુવાનીના આ જ સમયગાળામાં હૃદયના તાર અચાનક કોઈ અજાણી વ્યક્તિ સાથે જોડાઈ જાય છે. જો નસીબ સાથ આપે અને સાચો પ્રેમ મળી જાય, તો જીવનની સૌથી અદભુત 'મજા' આ તબક્કામાં છે. સામાન્ય રોમેન્ટિક ગીતો અચાનક પોતાના જ માટે લખાયા હોય તેવું લાગવા માંડે છે. કોઈના મેસેજની રાહ જોવી, ચોરીછૂપીથી મળવું, અને આંખો જ આંખોમાં વાતો કરવી. પ્રેમ માણસને અંદરથી બદલી નાખે છે. આ એવી મજા છે જે દુનિયાની કોઈ દોલત ખરીદી શકતી નથી.
૪. સગાઈ અને લગ્ન વચ્ચેનો સમય - મોજે મોજ
ભારતીય સમાજ વ્યવસ્થામાં સગાઈ અને લગ્ન વચ્ચેનો સમયગાળો કોઈપણ કપલ માટે 'ગોલ્ડન પિરિયડ' ગણાય છે. આ સમયે બંને એકબીજાના પ્રેમમાં તરબોળ હોય છે. મોડી રાત સુધી ચાલતી ફોન કોલ્સની સિલસિલાઓ, ભવિષ્યના સુંદર સપનાઓ, અને એકબીજાની પસંદ-નાપસંદ જાણવાની ઉત્સુકતા. આ 'મોજે મોજ' નો તબક્કો છે કારણ કે અહીં સંબંધ નવો હોય છે, બંનેને એકબીજાની માત્ર સારી બાજુઓ જ દેખાય છે, અને ઘર કે સંસાર ચલાવવાની કોઈ જવાબદારી માથે હોતી નથી.
૫. લગ્ન પછી - ઠીક
લગ્નના શરૂઆતના થોડા મહિનાઓ પછી સપનાઓની દુનિયામાંથી માણસ વાસ્તવિકતાની જમીન પર લેન્ડ કરે છે. અહીંથી 'ઠીક' વાળો તબક્કો શરૂ થાય છે. રોમાન્સની જગ્યા ધીમે ધીમે કરિયાણાનું લિસ્ટ, લાઈટબિલ, અને સામાજિક વ્યવહારો લેવા માંડે છે. બે અલગ સ્વભાવના લોકો એક છત નીચે રહેતા શીખે છે. ક્યારેક મીઠી તકરાર, ક્યારેક સમાધાન, અને ધીમે ધીમે જિંદગી એક રૂટીનમાં ગોઠવાઈ જાય છે. આ સમય ખરાબ નથી હોતો, પણ પેલી 'મોજે મોજ' ગંભીરતામાં ફેરવાઈ જાય છે. કોઈ પૂછે કે 'કેવું ચાલે છે?', તો જવાબ મળે છે - 'બસ, ઠીક ચાલે છે.'
૬. બાળક થયા પછી - જવાબદારી
જીવનનો સૌથી મોટો વળાંક ત્યારે આવે છે જ્યારે ઘરમાં નાના બાળકની કિલકારી ગુંજે છે. 'પતિ-પત્ની' મટીને બંને 'માતા-પિતા' બને છે. અહીંથી શરૂ થાય છે - 'જવાબદારી'. રાતોની ઊંઘ હરામ થઈ જાય છે. બાળકના ડાયપર બદલવાથી લઈને તેની નાની-નાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવામાં પોતાની અંગત ઈચ્છાઓ ક્યાંક બાજુ પર મુકાઈ જાય છે. જીવનનું કેન્દ્રબિંદુ હવે પોતે નહીં, પણ પોતાનું સંતાન બની જાય છે. આ જવાબદારી થકવી નાખે તેવી હોય છે, છતાં બાળકની એક મુસ્કાન બધો થાક ઉતારી દે છે.
૭. બાળક શાળાએ જવા માંડે એટલે - જવાબદારી અને બંધન
બાળક મોટું થાય અને સ્કૂલે જતું થાય એટલે પેરેન્ટ્સના જીવનમાં 'જવાબદારી' ની સાથે 'બંધન' પણ પ્રવેશે છે. ઘરનું ટાઈમટેબલ બાળકની સ્કૂલના સમય મુજબ સેટ થાય છે. સવારે વહેલા ઉઠવું, ટિફિન બનાવવું, હોમવર્ક કરાવવું, અને વીકેન્ડ પર પ્રોજેક્ટ્સ પૂરા કરવા. પતિ-પત્નીને પોતાના માટે સમય કાઢવો મુશ્કેલ બની જાય છે. ક્યાંક ફરવા જવું હોય તો પણ બાળકના વેકેશનની રાહ જોવી પડે છે. આ એક એવું મીઠું બંધન છે જે સંતાનના ભવિષ્ય માટે હસતા મોઢે સ્વીકારી લેવામાં આવે છે.
૮. બાળક બોર્ડમાં આવે એટલે - સાવ બંધન
ભારતીય પરિવારોમાં સંતાનની દસમા કે બારમા ધોરણની બોર્ડની પરીક્ષા માત્ર બાળકની નથી હોતી, આખા ઘરની હોય છે! આ સમયે 'સાવ બંધન' આવી જાય છે. ઘરમાં ટીવી કેબલનું કનેક્શન કાપી નાખવામાં આવે છે, મહેમાનોને આવવાની અઘોષિત મનાઈ ફરમાવી દેવાય છે અને સામાજિક પ્રસંગોમાં હાજરી આપવાનું ટાળવામાં આવે છે. માતા-પિતાનો શ્વાસ બાળકના રિઝલ્ટ અને તેના કરિયર સાથે બંધાયેલો રહે છે. આખા ઘરનું વાતાવરણ એક સૈન્ય છાવણી જેવું શિસ્તબદ્ધ બની જાય છે.
૯. બાળકના લગ્ન થઈ જાય એટલે - નિરાંત અને ખાલીપો
સમય નદીના પ્રવાહની જેમ વહી જાય છે. જે બાળકને આંગળી પકડીને ચાલતા શીખવ્યું હતું, તે હવે પોતાના પગ પર ઊભું થઈ જાય છે. જ્યારે સંતાનના લગ્ન થઈ જાય અને તે પોતાના નવા જીવનમાં સેટલ થઈ જાય, ત્યારે માતા-પિતાને એક મોટી 'નિરાંત' થાય છે કે ચાલો, અમારી ફરજ પૂરી થઈ. પણ આ નિરાંત લાંબો સમય ટકતી નથી, તેની સાથે જ ઘરમાં પ્રવેશે છે 'ખાલીપો'. જે ઘરમાં ક્યારેક ધમાચકડી અને ઘોંઘાટ રહેતો, તે ઘર અચાનક શાંત થઈ જાય છે. સંતાનો પોતાની દુનિયામાં વ્યસ્ત થઈ જાય છે અને વૃદ્ધ દંપતી પાસે માત્ર બાળપણના ફોટા અને યાદો બચે છે.
૧૦. પાર્ટનર જતું રહે તો - ખાલીપો..
આ જીવનની સૌથી કઠોર, સૌથી પીડાદાયક અને રડાવી દે તેવી વાસ્તવિકતા છે. જેની સાથે યુવાનીના જોશથી લઈને ઘડપણની નબળાઈઓ સુધીની સફર કાપી હોય, જેણે દરેક સુખ-દુઃખ, તડકા-છાંયામાં હાથ પકડી રાખ્યો હોય, તે જીવનસાથી જ્યારે અચાનક અનંતની યાત્રાએ વિદાય લે છે, ત્યારે બચે છે માત્ર એક ભયાનક સન્નાટો અને ન પૂરી શકાય તેવો 'ખાલીપો'. આખી જિંદગીની દોડધામ, ભેગી કરેલી સંપત્તિ કે સામાજિક મોભો - બધું જ અહીં અર્થહીન લાગવા માંડે છે. સાંજે ચા પીતી વખતે સામે પડેલી ખાલી ખુરશી આખી જિંદગીનો નિચોડ આપી જાય છે.
અંતમાં...
જિંદગીની આ જ સાચી વ્યાખ્યા છે. આપણે મોજથી શરૂઆત કરીએ છીએ અને જવાબદારીઓની ભઠ્ઠીમાંથી પસાર થઈને ખાલીપામાં વિલીન થઈ જઈએ છીએ. સમયનું ચક્ર ક્યારેય ઊલટું ફરતું નથી. એટલે જ, જીવનના જે તબક્કામાં હોવ તેને પૂરેપૂરો જીવી લેવો. બાળપણમાં મન ભરીને રમી લેવું, યુવાનીમાં સપનાઓ પૂરા કરી લેવા, લગ્નજીવનમાં સાથીને અઢળક પ્રેમ કરવો અને બાળકો સાથે તેમની દુનિયામાં બાળક બની જવું. જો જિંદગીના દરેક તબક્કાને ખુલ્લા દિલે અને સાચી ભાવનાથી જીવ્યા હશો, તો અંતે આવનારો એ 'ખાલીપો' પણ ડરાવશે નહીં, પણ એક અનોખી શાંતિ અને સંતોષ આપી જશે. જિંદગી એકવાર જ મળે છે, તેને ફરિયાદ કરવામાં નહીં, પણ માણવામાં પસાર કરીએ.
ટિપ્પણીઓ નથી: