બદલાતી ભારતીય થાળી: 1950 થી લઈને આજ સુધી આપણે શું ગુમાવ્યું અને શું મેળવ્યું?

ભારતીય થાળી કેવી રીતે બદલાઈ: ૧૯૫૦થી આજ સુધીની ખાણીપીણીની સફર

આ આખો લેખ ઘણો બધો લીગલ  ડેટા ભેગો કરીને , એઆઈથી ટ્રેન કરીને રિસર્ચ કરીને, એ આઈ દ્વારા જ લખેલો છે. આખો લેખ ફેક્ટ અને આંકડાઓ આધારિત છે. 

પ્રસ્તાવના

આપણી થાળીમાં આજે જે વસ્તુઓ છે — રિફાઇન્ડ તેલ, ખાંડ, પ્રોટીન પાવડર, પેકેજ્ડ નાસ્તા — તે સાત દાયકા પહેલાં ત્યાં નહોતી. અને જે વસ્તુઓ એ સમયે રોજિંદી હતી — બાજરી, જુવાર, ઘરે બનેલું ભોજન — તે આજે "સુપરફૂડ" તરીકે ફરી વેચાઈ રહી છે. ભારતના ખાણીપીણીના ઇતિહાસને સમજવા માટે સરકારી અહેવાલો, ICMR (ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચ), NFHS (નેશનલ ફેમિલી હેલ્થ સર્વે), NSSO (નેશનલ સેમ્પલ સર્વે ઓફિસ) અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ WHO તથા Lancet જેવા વિશ્વસનીય સ્રોતોમાંથી મળેલા આંકડાઓના આધારે આ લેખ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. હેતુ એક જ છે — લોકપ્રિય માન્યતાઓ અને ખરેખરા વૈજ્ઞાનિક તથ્યો વચ્ચેનો ફરક સરળ ભાષામાં સમજાવવો.

૧૯૫૦-૬૦નો દાયકા: અછતનો સમય

આઝાદી પછીના પ્રથમ બે દાયકા ભારત માટે અનાજની અછતના હતા. ૧૯૪૩ના બંગાળ દુકાળમાં લગભગ ૨૫ થી ૩૦ લાખ લોકોના મોત થયા હતા, અને એ સ્મૃતિ સરકારની નીતિઓ પર ઊંડી અસર છોડી ગઈ હતી. તે સમયે લોકોનું ભોજન સ્થાનિક રીતે જે અનાજ ઉપલબ્ધ હોય તેના પર આધારિત હતું — સૂકા વિસ્તારોમાં બાજરી અને જુવાર, પૂર્વ અને દક્ષિણમાં ચોખા, ઉત્તર અને પશ્ચિમમાં ઘઉં. દૂધ, ઈંડાં અને માંસ ભાગ્યે જ ખવાતાં.

૧૯૪૯માં તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુએ લોકોને ઘઉંની આયાત ઘટાડવા માટે ઘઉંમાં શક્કરિયું ભેળવીને રોટલી બનાવવાની અપીલ કરી હતી. ૧૯૬૫માં લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીએ દેશવાસીઓને અઠવાડિયામાં એક ટંક ભોજન છોડવાની વિનંતી કરી હતી — અને પોતે પણ તેમ કરતા હતા. તે સમયે ભારત અમેરિકાના PL-480 કાર્યક્રમ હેઠળ ઘઉંની આયાત પર નિર્ભર હતું, જેને "શિપ-ટુ-માઉથ" (વહાણથી મોં સુધી) સ્થિતિ કહેવાતી હતી. તે વખતે "સ્વસ્થ આહાર" એટલે ફક્ત "પૂરતું ભોજન" — પોષણની ગુણવત્તા વિશે વિચારવાનો સમય જ નહોતો.

૧૯૭૦-૮૦: હરિયાળી ક્રાંતિ અને શ્વેત ક્રાંતિ

૧૯૬૫-૬૬માં સતત બે વર્ષના દુકાળ પછી ભારત સરકારે કૃષિ નીતિમાં મોટો ફેરફાર કર્યો. મેક્સિકોથી ઊંચી ઉપજ આપતાં ઘઉંનાં બિયારણ મંગાવવામાં આવ્યાં અને પંજાબ, હરિયાણા તથા પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશમાં "હરિયાળી ક્રાંતિ" શરૂ થઈ. પરિણામ નાટકીય હતું: પંજાબમાં ચોખાનું ઉત્પાદન ૧૯૭૦માં ૦.૫ લાખ ટનથી વધીને ૧૯૮૫ સુધીમાં ૫૧ લાખ ટન થયું. ભારત, જે એક સમયે અનાજની આયાત પર નિર્ભર હતું, તે ૧૯૭૦ના દાયકાના અંત સુધીમાં અનાજની નિકાસ કરતો દેશ બની ગયો.

આ જ સમયગાળામાં ડૉ. વર્ગીસ કુરિયનના નેતૃત્વમાં "ઓપરેશન ફ્લડ" (શ્વેત ક્રાંતિ) શરૂ થયું, જેણે અમૂલ મોડેલ પર આધારિત સહકારી ડેરી નેટવર્કનું નિર્માણ કર્યું. ૧૯૭૦માં ભારતમાં માથાદીઠ દૂધનો વપરાશ ફક્ત ૧૦૭ ગ્રામ પ્રતિ દિવસ હતો — આજે એ આંકડો ૪ ગણો વધીને ૪૨૭ ગ્રામ પ્રતિ દિવસ થયો છે. ૧૯૯૮માં ભારત અમેરિકાને પાછળ છોડીને વિશ્વનો સૌથી મોટો દૂધ ઉત્પાદક દેશ બન્યો.

પરંતુ આ સફળતાની એક કિંમત પણ હતી. ઘઉં અને ચોખાને પ્રોત્સાહન આપતી સરકારી નીતિઓ — ટેકાના ભાવ, સબસિડીવાળું ખાતર, જાહેર વિતરણ પ્રણાલી (PDS) — ને કારણે બાજરી, જુવાર જેવાં પોષક તત્વોથી ભરપૂર જાડાં ધાન્ય ખેતરોમાંથી અને થાળીમાંથી ધીરે ધીરે અદૃશ્ય થવા લાગ્યાં.

૧૯૯૦નો દાયકા: ઉદારીકરણ અને પેકેજ્ડ ફૂડનું આગમન

૧૯૯૧માં આર્થિક ઉદારીકરણ પછી ભારતના શહેરી રસોડામાં ઝડપી પરિવર્તન આવ્યું. ૧૯૯૪માં કેલોગ્સનાં કોર્નફ્લેક્સ આવ્યાં. ૧૯૯૫માં KFC બેંગલુરુમાં ખૂલી (અને વિરોધને કારણે થોડા સમય માટે બંધ પણ થઈ ગઈ). ૧૯૯૬માં મેકડોનાલ્ડ્સ, ડોમિનોઝ અને પિઝા હટ — ત્રણેય એક જ વર્ષે ભારતમાં પ્રવેશ્યાં. મેકડોનાલ્ડ્સે ભારતીય સંવેદનશીલતાને ધ્યાનમાં રાખીને શરૂઆતથી જ બીફ અને પોર્ક મેનૂમાંથી કાઢી નાખ્યાં અને શાકાહારી-માંસાહારી રસોડાં અલગ રાખ્યાં.

આ જ સમયગાળામાં પશ્ચિમી દેશોમાં ચાલી રહેલી "લો-ફેટ" (ઓછી ચરબીવાળી) વિચારધારા ભારતમાં પણ આવી. ઘી, જે સદીઓથી શક્તિવર્ધક ગણાતું હતું, તેને અચાનક કોલેસ્ટ્રોલના જોખમ તરીકે જોવામાં આવવા લાગ્યું. વધુ મહિલાઓ નોકરી કરવા લાગી, ઘરે રસોઈ કરવાનો સમય ઘટ્યો, અને પેકેજ્ડ ખોરાક ખરીદવો એ "આધુનિકતા"નું પ્રતીક બની ગયું.

૨૦૦૦-૨૦૧૦: પ્રોસેસ્ડ ફૂડ અને જીવનશૈલી રોગોનો ઉછાળો

આ દાયકામાં સંગઠિત રિટેલ, પેકેજ્ડ નાસ્તા અને કાર્બોનેટેડ પીણાંનું બજાર ઝડપથી વિસ્તર્યું. WHOના એક અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં "અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ" (વધુ પ્રમાણમાં પ્રોસેસ થયેલો ખોરાક)નું છૂટક વેચાણ ૨૦૦૬માં ફક્ત ૯૦ કરોડ ડોલરનું હતું, જે ૨૦૧૯ સુધીમાં વધીને લગભગ ૩,૮૦૦ કરોડ ડોલર (૩૮ બિલિયન ડોલર) થયું — એટલે કે ૨૦૧૧થી ૨૦૨૧ સુધી દર વર્ષે સરેરાશ ૧૩ ટકાના દરે વૃદ્ધિ. આ જ ગાળામાં ડાયાબિટીસ અને સ્થૂળતાના કિસ્સા શહેરોમાં ઝડપથી વધવા લાગ્યા, અને ભારતને "વિશ્વની ડાયાબિટીસ રાજધાની" તરીકે ઓળખવામાં આવવા લાગ્યું.

૨૦૧૦-૨૦૨૦: સુપરફૂડ, ડિટોક્સ અને બાજરીની વાપસી

આ દાયકામાં ક્વિનોઆ, ચિયા સીડ્સ, ઓટ્સ અને ગ્લુટન-ફ્રી ઉત્પાદનો શહેરી સુપરમાર્કેટમાં દેખાવા લાગ્યાં. સાથે સાથે "ડિટોક્સ" જ્યુસ, "શુગર-ફ્રી" ઉત્પાદનો અને ઓર્ગેનિક ખોરાકનું ચલણ પણ વધ્યું — મોટે ભાગે સોશિયલ મીડિયા દ્વારા પ્રચારિત, ઘણી વખત નક્કર વૈજ્ઞાનિક આધાર વગર.

૨૦૧૩માં રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષા કાયદા હેઠળ બાજરીને પહેલી વાર જાહેર વિતરણ પ્રણાલીમાં સામેલ કરવામાં આવી. ૨૦૧૭માં ઓડિશા મિલેટ્સ મિશન શરૂ થયું અને ૨૦૧૮માં બાજરીને "ન્યુટ્રી-સિરિયલ્સ" નામ અપાયું. આ બધું ૨૦૨૩માં સંયુક્ત રાષ્ટ્રના "આંતરરાષ્ટ્રીય મિલેટ વર્ષ" સાથે પરાકાષ્ઠાએ પહોંચ્યું, જ્યારે ભારતના પ્રસ્તાવ પર બાજરીને "શ્રી અન્ન" નામ આપીને વૈશ્વિક સ્તરે પ્રમોટ કરવામાં આવી.

૨૦૨૦નો દાયકા: પ્રોટીન, ગટ હેલ્થ અને વેલનેસનો બૂમ

આજે "પ્રોટીન" એ દાયકાનો સૌથી ચર્ચિત શબ્દ બની ગયો છે. પ્રોટીન બાર, પ્રોટીન પાવડર, હાઈ-પ્રોટીન લોટ, હાઈ-પ્રોટીન દહીં — બજારમાં આ બધું છવાયેલું છે. તે જ સમયે "ગટ હેલ્થ" (આંતરડાના સ્વાસ્થ્ય) અંગેની જાગૃતિ પણ વધી છે, જે દહીં, ઢોકળા, ઈડલી-ઢોસાના ખીરા જેવા આપણા પરંપરાગત આથાવાળા ખોરાક સાથે સહજ રીતે બંધબેસે છે.

પરંતુ આ સાથે ખાદ્ય તેલનો વપરાશ પણ ચિંતાજનક રીતે વધ્યો છે. ૨૦૦૧માં માથાદીઠ વાર્ષિક ખાદ્ય તેલનો વપરાશ ૮-૯ કિલો હતો, જે આજે વધીને લગભગ ૧૯-૨૪ કિલો થયો છે — એટલે કે લગભગ ત્રણ ગણો વધારો, અને ICMRએ ભલામણ કરેલી ૧૨ કિલોની મર્યાદા કરતાં લગભગ બમણો.

ચાર મુખ્ય ફેરફારો જેણે ભારતીય થાળી બદલી નાખી

આ આખા ઇતિહાસને જોઈએ તો ચાર મુખ્ય ફેરફારો સ્પષ્ટપણે ઉભરી આવે છે.

પહેલો ફેરફાર: જાડા ધાન્યથી ચોખા-ઘઉં તરફ. બાજરી અને જુવાર પોષણની દૃષ્ટિએ ચોખા-ઘઉં કરતાં ઓછાં નહોતાં — હકીકતમાં તેમાં ફાઇબર, આયર્ન અને કેલ્શિયમ વધુ હોય છે. તેમનું સ્થાન બદલાયું કારણ કે સરકારી નીતિઓ (ટેકાના ભાવ, સિંચાઈ સબસિડી, PDS) ચોખા-ઘઉંને પ્રોત્સાહન આપતી હતી, પોષણને નહીં.

બીજો ફેરફાર: ઘરના ભોજનથી પેકેજ્ડ ભોજન તરફ. ૧૯૯૧ પછીના ઉદારીકરણ, શહેરીકરણ અને કામ કરતી મહિલાઓની વધતી સંખ્યાએ સાથે મળીને પેકેજ્ડ ખોરાક માટે મોટું બજાર ઊભું કર્યું. આજે નાની-નાની કિંમતના (૧૦ રૂપિયાના) પેકેટ ગામડાંઓ સુધી પણ પહોંચી ગયા છે.

ત્રીજો ફેરફાર: પરંપરાગત ચરબીથી રિફાઇન્ડ તેલ તરફ. મસ્ટર્ડ, મગફળી, નાળિયેર જેવાં પ્રાદેશિક તેલનું સ્થાન સસ્તા પામ તેલ અને અન્ય રિફાઇન્ડ તેલોએ લીધું છે, જેને કારણે કુલ તેલનો વપરાશ ભલામણ કરેલી મર્યાદા કરતાં લગભગ બમણો થઈ ગયો છે.

ચોથો ફેરફાર: અછતના આહારથી "જીવનશૈલી આહાર" તરફ. જ્યારે ખોરાક ટકી રહેવાની જરૂરિયાત મટીને પસંદગીનો વિષય બન્યો, ત્યારે સ્વાદ, સગવડ, દેખાડો અને ઓળખ જેવાં પરિબળો ખોરાકની પસંદગીમાં મહત્વનાં બની ગયાં.

આંકડાઓમાં ભારતનું બદલાતું ભોજન

નીચેના આંકડા છેલ્લા પાંચ દાયકામાં થયેલા ફેરફારને સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે:

• અનાજનો ખર્ચ: ગ્રામીણ ભારતમાં ખોરાકના કુલ ખર્ચમાં અનાજનો હિસ્સો ૧૯૭૧-૭૨માં ૪૧.૧ ટકા હતો, જે ૨૦૧૧-૧૨ સુધીમાં ઘટીને ફક્ત ૧૦.૮ ટકા થયો.
• ખાંડનો વપરાશ: ૧૯૬૦-૬૧માં માથાદીઠ વાર્ષિક ખાંડની ઉપલબ્ધતા ફક્ત ૫ કિલો હતી, જે ૨૦૧૮માં વધીને લગભગ ૨૨ કિલો સુધી પહોંચી ગઈ.
• દૂધનો વપરાશ: ૧૯૭૦માં ૧૦૭ ગ્રામ પ્રતિ દિવસથી વધીને ૨૦૨૦-૨૧માં ૪૨૭ ગ્રામ પ્રતિ દિવસ.
• ખાદ્ય તેલ: ૨૦૦૧માં ૮-૯ કિલો પ્રતિ વર્ષથી વધીને આજે ૧૯-૨૪ કિલો પ્રતિ વર્ષ.
• પ્રોસેસ્ડ ફૂડ બજાર: ૨૦૦૬માં ૯૦ કરોડ ડોલરથી ૨૦૧૯માં લગભગ ૩૮ બિલિયન ડોલર.
• ખોરાક પરનો કુલ ખર્ચ: ગ્રામીણ પરિવારોના કુલ ખર્ચમાં ખોરાકનો હિસ્સો ૧૯૯૩-૯૪માં ૬૩ ટકા હતો, જે ૨૦૧૧-૧૨માં ઘટીને ૪૮ ટકા થયો, અને ૨૦૨૩-૨૪માં પ્રથમ વખત ૫૦ ટકાથી નીચે ગયો — આ દર્શાવે છે કે લોકોની આર્થિક સ્થિતિ સુધરી છે.

પ્રોટીનની ચર્ચા: હકીકત કે માર્કેટિંગ?

આજકાલ એવો દાવો ખૂબ સાંભળવા મળે છે કે "૭૦-૭૩ ટકા ભારતીયો પ્રોટીનની ઉણપથી પીડાય છે." પરંતુ આ દાવાની પાછળની હકીકત તપાસવા જેવી છે.

ICMR અને નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ન્યુટ્રિશન (NIN)એ ૨૦૨૦માં પ્રોટીનની ભલામણ કરેલ માત્રા (RDA) સુધારીને શરીરના વજનના પ્રતિ કિલોગ્રામ દીઠ ૦.૮૩ ગ્રામ કરી છે — જે ૨૦૧૦ની જૂની ભલામણ (લગભગ ૧ ગ્રામ પ્રતિ કિલો)થી ઓછી છે. "૭૩ ટકા લોકો પ્રોટીનની ઉણપથી પીડાય છે" જેવા મોટા ભાગના દાવા આ જૂના, ઊંચા માપદંડ પર આધારિત છે, અથવા તો લોકોને "તમને ખબર છે કે તમારે કેટલું પ્રોટીન જોઈએ?" જેવા જાગૃતિ સર્વેક્ષણો પર આધારિત છે — વાસ્તવિક ખોરાકના માપન પર નહીં.

જે વાત ખરેખર સાચી અને ચિંતાજનક છે તે એ છે કે ભારતીયોના પ્રોટીનમાંથી લગભગ અડધો ભાગ (૫૦ ટકા) આજે પણ ચોખા, ઘઉં જેવા અનાજમાંથી આવે છે — દાળ, દૂધ, ઈંડાં કે માંસ જેવા વધુ ગુણવત્તાવાળા સ્રોતોમાંથી નહીં. અનાજનું પ્રોટીન "અપૂર્ણ" ગણાય છે, કારણ કે તેમાં અમુક જરૂરી એમિનો એસિડની ઉણપ હોય છે. એટલે સાચી સમસ્યા "કેટલું પ્રોટીન ખાઈએ છીએ" તેના કરતાં "કેવા પ્રકારનું અને કેટલું વૈવિધ્યસભર પ્રોટીન ખાઈએ છીએ" તેની વધુ છે.

હા, અમુક જૂથોને ખરેખર વધુ પ્રોટીનની જરૂર હોય છે — વૃદ્ધ લોકોને સ્નાયુ ક્ષય અટકાવવા (૧.૦-૧.૨ ગ્રામ પ્રતિ કિલો), કસરત કરનારા અને રમતવીરોને (૧.૨-૨.૨ ગ્રામ પ્રતિ કિલો), અને બીમારીમાંથી સાજા થઈ રહેલા લોકોને. પરંતુ સામાન્ય, બેઠાડુ જીવનશૈલી ધરાવતા પુખ્ત વ્યક્તિ માટે "લગભગ દરેકને પ્રોટીનની ભારે ઉણપ છે" તેવો દાવો વૈજ્ઞાનિક રીતે અતિશયોક્તિભર્યો છે — તે મોટે ભાગે પ્રોટીન સપ્લિમેન્ટ વેચતી કંપનીઓના માર્કેટિંગમાંથી ઉદ્ભવેલો છે.

સ્વાસ્થ્ય પર અસર: બે વિરોધાભાસી સમસ્યાઓ એકસાથે

ભારતના બદલાતા ખોરાકે સ્વાસ્થ્ય પર ઊંડી અસર કરી છે, અને સૌથી ચિંતાજનક વાત એ છે કે આજે દેશ એકસાથે બે વિરોધાભાસી સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યો છે — જેને નિષ્ણાતો "બેવડો બોજ" (ડબલ બર્ડન) કહે છે.

એક તરફ, ICMR-INDIAB નામના રાષ્ટ્રીય અભ્યાસ (૧,૧૩,૦૪૩ પુખ્ત વયના લોકો પર, ૨૦૦૮થી ૨૦૨૦ સુધી, દેશના તમામ ૩૧ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં) મુજબ, ભારતમાં ડાયાબિટીસનું પ્રમાણ ૧૧.૪ ટકા, પ્રી-ડાયાબિટીસ ૧૫.૩ ટકા, હાઈ બ્લડ પ્રેશર ૩૫.૫ ટકા (લગભગ ૩૧.૫ કરોડ લોકો), સામાન્ય સ્થૂળતા ૨૮.૬ ટકા અને પેટની સ્થૂળતા ૩૯.૫ ટકા લોકોમાં જોવા મળી. કેટલાક રાજ્યોમાં તો અડધોઅડધ પુખ્ત વસ્તી પેટની સ્થૂળતાથી પીડાય છે.

બીજી તરફ, બાળકોમાં કુપોષણની સમસ્યા હજુ પણ ગંભીર છે. NFHS-5 (૨૦૧૯-૨૧) સર્વે મુજબ, ભારતમાં ૫ વર્ષથી નાનાં લગભગ ૩૦-૩૫ ટકા બાળકો "સ્ટન્ટેડ" (ઉંમર પ્રમાણે ઊંચાઈ ઓછી) છે, અને લગભગ ૧૯-૨૧ ટકા બાળકો "વેસ્ટેડ" (ઊંચાઈ પ્રમાણે વજન ઓછું) છે. વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે બાળકોમાં એનિમિયા (લોહીની ઉણપ)નું પ્રમાણ સુધરવાને બદલે વધ્યું છે — NFHS-4માં ૫૮.૬ ટકાથી વધીને NFHS-5માં ૬૪-૬૮ ટકા સુધી પહોંચી ગયું છે. અને એ જ સમયે, માતાઓમાં સ્થૂળતાનું પ્રમાણ પણ ૨૦.૬ ટકાથી વધીને ૩૩.૨ ટકા થયું છે.

આનો અર્થ એ કે એક જ ઘરમાં — ક્યારેક એક જ મા-બાળકની જોડીમાં — સ્થૂળ મા અને કુપોષિત બાળક એકસાથે જોવા મળે તેવી સ્થિતિ પણ સામાન્ય બની રહી છે, જેને સંશોધકો "ટ્રિપલ બર્ડન" (ત્રેવડો બોજ) કહે છે.

લોકપ્રિય માન્યતાઓ વિરુદ્ધ હકીકતો

આ સંશોધનમાં કેટલીક સામાન્ય માન્યતાઓ અને તેની પાછળની વાસ્તવિકતા સ્પષ્ટ થાય છે:

માન્યતા: ઘી સ્વાસ્થ્ય માટે ખરાબ છે. હકીકત: આ જૂની "લો-ફેટ" વિચારધારાનો ભાગ છે. હાલની ICMR માર્ગદર્શિકા મુજબ, મર્યાદિત માત્રામાં ઘી ખાવું નુકસાનકારક નથી — શરત એટલી કે કુલ તેલ-ઘીનું પ્રમાણ નિર્ધારિત મર્યાદામાં રહે.

માન્યતા: બ્રાઉન બ્રેડ અને ઓટ્સ આપોઆપ સ્વાસ્થ્યવર્ધક છે. હકીકત: ભારતમાં વેચાતી ઘણી "બ્રાઉન બ્રેડ" વાસ્તવમાં રિફાઇન્ડ લોટમાં કલર ઉમેરીને બનાવવામાં આવે છે, અસલી આખા ઘઉંના લોટમાંથી નહીં. પેકેજિંગ પરના લેબલને બદલે ખરેખરી સામગ્રી તપાસવી જરૂરી છે.

માન્યતા: ડિટોક્સ ડાયટ કે જ્યુસ ક્લીન્ઝ શરીરમાંથી ઝેરી તત્વો દૂર કરે છે. હકીકત: લિવર અને કિડની આ કામ કુદરતી રીતે જ કરે છે. ડિટોક્સ ડાયટથી જે થોડોઘણો ફાયદો દેખાય છે તે ખરેખર તો ઓછું પ્રોસેસ્ડ ફૂડ અને ઓછો દારૂ પીવાને કારણે થાય છે.

માન્યતા: બાજરીએ ચોખા-ઘઉંનું સ્થાન લઈ લીધું છે. હકીકત: સરકારે ૨૦૧૭થી ૨૦૨૩ સુધી બાજરીના પ્રચાર માટે ઘણું કામ કર્યું છે, પરંતુ ઘરોમાં જાડા ધાન્યનો વાસ્તવિક વપરાશ હજુ પણ ખૂબ ઓછો છે — હકીકતમાં, ૨૦૧૧-૧૨થી ૨૦૨૩-૨૪ સુધીમાં જે પરિવારો પોતાની જરૂરિયાતના ૫ ટકાથી પણ ઓછું જાડું ધાન્ય ખાય છે, તેમની સંખ્યા ઘટવાને બદલે વધી છે.

માન્યતા: ભારતે કુપોષણની સમસ્યા પાછળ છોડી દીધી છે. હકીકત: સંપૂર્ણપણે ખોટું. બાળકોમાં સ્ટન્ટિંગ ૩૦ ટકાથી વધુ છે અને એનિમિયા વધી રહ્યું છે. ભારત એકસાથે કુપોષણ અને મેદસ્વિતા બંનેની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યું છે.

કીટો, ડિટોક્સ અને ઓર્ગેનિક ફૂડ વિશે થોડું વધુ

કીટો ડાયટ (ખૂબ ઓછા કાર્બોહાઈડ્રેટ અને વધુ ચરબીવાળો આહાર) છેલ્લા એક દાયકામાં ફિટનેસ સર્કલમાં ખૂબ લોકપ્રિય થયો છે, ખાસ કરીને ઝડપી વજન ઘટાડાનાં પરિણામો દેખાડતાં સોશિયલ મીડિયા વીડિયોને કારણે. પરંતુ ભારતીય પરંપરાગત આહાર — જે અનાજ અને કઠોળ પર આધારિત છે — સાથે આ પ્રકારનો આહાર બંધબેસતો નથી, અને લાંબા ગાળે તેને ટકાવી રાખવો પણ મુશ્કેલ છે. એટલે જ ભારતીય ડાયટિશિયનો સામાન્ય રીતે તેને કાયમી ઉકેલ તરીકે નહીં, પણ ડૉક્ટરની દેખરેખ હેઠળ ટૂંકા ગાળાના સાધન તરીકે જુએ છે.

ઓર્ગેનિક ખોરાક વિશે પણ એવી જ સાવધાની જરૂરી છે. ઓર્ગેનિક ખેતીથી જંતુનાશક દવાઓનો ઉપયોગ ઘટે છે અને પર્યાવરણને ફાયદો થાય છે, એ વાત સાચી છે. પરંતુ ઓર્ગેનિક શાકભાજી-ફળ સામાન્ય શાકભાજી-ફળ કરતાં પોષણની દૃષ્ટિએ નોંધપાત્ર રીતે ચઢિયાતાં હોય એવા મજબૂત વૈજ્ઞાનિક પુરાવા નથી. તેની ઊંચી કિંમતને કારણે તે હજુ પણ મોટા ભાગે શ્રીમંત શહેરી વર્ગ પૂરતું જ મર્યાદિત છે.

ભવિષ્યમાં શું અપેક્ષા રાખી શકાય?

આગામી વર્ષોમાં કેટલાક વલણો વધુ મજબૂત બનવાની શક્યતા છે. પ્રથમ, ગટ હેલ્થ અને આથાવાળા ખોરાક (દહીં, ઢોકળા, ઈડલી) પર ભાર વધુ વધશે, કારણ કે તેની પાછળ મજબૂત વૈજ્ઞાનિક આધાર છે અને તે આપણી પરંપરા સાથે પણ મેળ ખાય છે. બીજું, ફાઇબર (રેસા)યુક્ત ખોરાક પર ધ્યાન વધશે, ખાસ કરીને પ્રોસેસ્ડ ફૂડની આડઅસરો અંગે જાગૃતિ વધવાની સાથે. ત્રીજું, કન્ટિન્યુઅસ ગ્લુકોઝ મોનિટર (CGM) જેવી ટેક્નોલોજી અને AI-આધારિત વ્યક્તિગત ડાયટ પ્લાનિંગ શહેરી વર્ગમાં વધુ સામાન્ય બનશે. ચોથું, ઉંમર વધવા સાથે સ્વસ્થ રહેવા પર ભાર મૂકતો "લોન્જેવિટી" (દીર્ઘાયુષ્ય) આહાર પણ શ્રીમંત, વૃદ્ધ થઈ રહેલા શહેરી વર્ગમાં લોકપ્રિય બનશે. અને છેલ્લે, પર્યાવરણને અનુકૂળ, ઓછું પાણી માંગતા બાજરી જેવા પાકોનું સરકારી પ્રોત્સાહન ચાલુ રહેશે, જોકે તેની અસર થાળી સુધી પહોંચતાં હજુ સમય લાગશે — કારણ કે છેલ્લા દસ વર્ષના આંકડા દર્શાવે છે કે પ્રચાર છતાં વાસ્તવિક વપરાશમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો નથી.

ભારતનો મોટો શાકાહારી વર્ગ પણ એક તક ઊભી કરે છે — વટાણા, સોયા અને કઠોળ આધારિત વૈકલ્પિક પ્રોટીન ઉત્પાદનોના વિકાસ માટે ભારત પાસે પહેલેથી જ મજબૂત પાયો છે, જોકે આ ક્ષેત્રનો વિકાસ ધીમો અને કિંમત-સંવેદનશીલ રહેવાની શક્યતા છે, કારણ કે દૂધ અને દાળ હજુ પણ ભારતીય પ્રોટીનનો કરોડરજ્જુ છે અને રહેશે.

નિષ્કર્ષ

ભારતની થાળીની આ સફર — અછતથી માંડીને વિપુલતા સુધી, અને હવે "ઓપ્ટિમાઇઝેશન"ના યુગ સુધી — બે પેઢીઓમાં જ પૂરી થઈ ગઈ છે. જ્યાં ૧૯૬૫માં લોકોને અઠવાડિયે એક ટંક ભોજન છોડવાની અપીલ કરવામાં આવતી હતી, ત્યાં આજે લોકો પ્રોટીનનું ચોક્કસ ગ્રામ ગણીને ખાય છે. પરંતુ આ સફર સંપૂર્ણ નથી — એક જ દેશમાં, ક્યારેક એક જ શહેરમાં, પોષણથી ભરપૂર "વેલનેસ" સંસ્કૃતિ અને પાયાની ખાદ્ય અસુરક્ષા બંને એકસાથે અસ્તિત્વ ધરાવે છે.

આખરે, સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે કોઈ પણ નવો "ટ્રેન્ડ" અપનાવતાં પહેલાં — પછી ભલે તે કીટો હોય, ડિટોક્સ હોય કે હાઈ-પ્રોટીન હોય — તેની પાછળનો વૈજ્ઞાનિક આધાર તપાસવો જરૂરી છે. મોટા ભાગના ટ્રેન્ડ પાછળ કંઈક સાચી વૈજ્ઞાનિક વાત હોય છે, પરંતુ માર્કેટિંગ ઘણી વખત તેને જરૂર કરતાં વધુ ફુલાવીને રજૂ કરે છે. સંતુલિત, વૈવિધ્યસભર અને પોતાની જરૂરિયાત પ્રમાણેનો આહાર — એ જ સાચી લાંબા ગાળાની આરોગ્ય નીતિ છે, પછી ભલે તે ગમે તેટલી "ટ્રેન્ડી" ન લાગે.

---

આ લેખ ICMR, ICMR-NIN, NFHS, NSSO, WHO, The Lancet અને અન્ય સરકારી તથા વૈજ્ઞાનિક સ્રોતોમાંથી મેળવેલા આંકડાઓ પર આધારિત છે.